Verslag Folia Orthica symposium 2016: ‘chronisch medicijngebruik’

Dat dit thema actueel is en van groot maatschappelijk belang bleek wel uit het grote aantal deelnemers (ruim 350), waaronder therapeuten, artsen, diëtisten, apothekers en apothekersassistenten.  Bij wijze van opening werden de deelnemers getrakteerd op een wervelend filmpje, waarin een aantal sprekers zichzelf voorstelde en een voorproefje gaf op hun presentatie.
Hierdoor restte Ivonne Pappot van Stichting Educatie Atrium Innovations niets anders dan iedereen welkom te heten en de twee dagvoorzitters Drs. Anna Kruyswijk en Prof.dr. ir. Huub Savelkoul te introduceren.

5,3 miljoen chronisch zieken in Nederland

Anna Kruyswijk beet het spits af en wist het belang van het thema aan de hand van een persoonlijke casus en veel indrukwekkende cijfers op heldere wijze neer te zetten. De laatste decennia is het chronisch geneesmiddelgebruik wereldwijd sterk toegenomen. Alleen al in  Nederland lijden 5,3 miljoen mensen aan een chronische ziekte (Nationaal kompas). Van de mensen van 65 jaar en ouder heeft maar liefst 70% een chronische ziekte. Uit gegevens van het RIVM blijkt bovendien dat chronische ziekten op steeds jongere leeftijd ontstaan en dat op steeds jongere leeftijd gestart wordt met chronisch geneesmiddelgebruik. Van alle bezoekers van openbare apotheken is bij 1 op 10 sprake van polyfarmacie (chronisch gebruik van meer dan 5 geneesmiddelen), bij senioren is dit 1 op 3. Van de 75-plussers gebruikt bijna 20% meer dan 9 geneesmiddelen. Cijfers die er niet om liegen en die zorgelijk zijn. Vooral omdat bij ouderen het risico op bijwerkingen wegens leeftijdsgebonden verminderde darm, lever- en nierfunctie groter is. Een voorbeeld uit de praktijk van de spreekster illustreerde dat polyfarmacie, vooral bij kwetsbare ouderen, risico’s met zich meebrengt, die zelfs kunnen resulteren in onnodige ziekenhuisopnames of overlijden. Onder- en overbehandeling en gebrekkige informatie-uitwisseling spelen hierbij een grote rol.
‘De ideale volgorde in benadering van zieke mensen begint met het bijsturen van voeding, omgevingsinvloeden en lifestyle. Daarna behandeling met natuurlijke middelen en suppletie in een veilige dosering en pas dan geneesmiddelen en medische behandelingen’, zo luidt de take home message van  drs. Anna Kruyswijk.

Darmintegriteit en laaggradige ontsteking

De huidige top 5 van meest voorgeschreven geneesmiddelen bestaat uit achtereenvolgens diclofenac, amoxicilline, simvastatine, omeprazol en metoprolol. Ook metformine wordt veelvuldig voorgeschreven. Allen moeten door de lever gemetaboliseerd worden, en allen hebben neveneffecten bijvoorbeeld op de darmmicrobiota. Maar het werkt ook andersom, zo legde Huub Savelkoul vervolgens uit. De darmmicrobiota heeft ook invloed op de werking van medicijnen. Medicatie wordt in de darm als eerste gemetaboliseerd door bacteriën. Hierna  komt het geneesmiddel in contact met de mucuslaag. Hoe dikker de mucuslaag, hoe groter de afstand tot het epitheel en hoe kleiner de kans op activatie van het immuunsysteem.  Activatie van het immuunsysteem kan leiden tot laaggradige ontsteking en bijwerkingen. Het risico hierop is groter bij ouderen, omdat zij een veel dunnere mucuslaag hebben, aldus Savelkoul.  Onderzoek laat zien dat specifieke probiotica in staat zijn deze mucuslaag en dus de darmintegriteit te ondersteunen. Dat ook de lever een belangrijke taak heeft bij het functioneren van het immuunsysteem, is pas sinds kort uit wetenschappelijk onderzoek naar voren gekomen. De lever speelt een veel belangrijker rol dan we ooit hadden gedacht, zegt Savelkoul. Hoe je op medicatie reageert, heeft dus alles te maken met de samenstelling van het darmmicrobioom, de dikte van de mucuslaag en de tolerantie van je immuunsysteem. 

Stem de dosering af op het individu

Dat er op het gebied van medicatie geen ‘one size fits all’ bestaat, werd door de presentatie van hoogleraar in de toxicologie Prof.dr. Aalt Bast nogmaals bevestigd. Het biotransformatiesysteem (Fase I en Fase II) , dat nodig is om toxische stoffen uit te scheiden, bevindt zich werkelijk overal in je lijf. Niet alleen in de lever, maar ook in je longen, in de huid en in de darm en zelfs in je darmbacteriën. Hoe dit systeem zijn werk doet heeft alles te maken met je ‘genetische make-up’ aldus Bast. Sommige mensen missen zelfs belangrijke enzymen om specifieke stoffen te ontgiften. En toch krijgen we allemaal dezelfde dosering. Meer aandacht voor individuele verschillen kan veel bijwerkingen voorkomen. Dat kan al door aandacht te hebben voor bijwerkingen en de dosering daarop aan te passen.

Een sledehond heeft ook geen suiker nodig

Richard Verheesen, reumatoloog, illustreerde met een pilotstudie die hij heeft uitgevoerd onder zijn patiënten dat met voeding en leefstijl veel winst te behalen valt. 60 patiënten doorliepen het programma. De voorlopige resultaten laten zien dat het voeding en leefstijlprogramma een duidelijk effect heeft op de lichamelijk en mentale gezondheid, ofwel de kwaliteit van leven. Er is geen duidelijk effect gevonden op de reuma-activiteit ofwel desease activity score (DAS). Als mogelijke verklaring hierop gaf Verheesen dat de tijdsduur tussen de metingen te kort was. Net als reumamedicatie heeft ook gezonde voeding de tijd nodig om de ziekteactiviteit meetbaar te verlagen. Het voedingsadvies luidde; eet niets wat je grootmoeder ook niet at. Dus; eet puur en onbewerkt. De dia waarop sledehonden een powerbar en een flesje energiedrank tot zich namen, leidde tot een lachsalvo  in de zaal.  ‘Een sledehond die zoveel energie verbruikt,  heeft ook geen suiker nodig’ luidde de conclusie van Verheesen. Hij sprak diverse malen zijn verontwaardiging uit over het feit dat voeding en leefstijl geen onderdeel zijn van het medisch domein. Gezondheidsprofessionals besteden over het algemeen weinig tot geen aandacht aan overgewicht en een gezond eetpatroon, terwijl zijn ervaring is dat patiënten hiervoor wel open staan.

Een goede voedingsstatus ondersteunt de werking van medicatie

Aan de hand van een casus uit haar eigen praktijk liet Maartje Wijnhoven zien dat je met een goede voedingsstatus de effectiviteit van medicatie kunt verhogen en de kans op bijwerkingen kunt verkleinen. Haar patiënt was duizelig, had tintelingen in de benen, geheugenproblemen en concentratieverlies. Het eten smaakte niet meer en er was sprake een opgeblazen gevoel en spierkrampen. Maagzuurremmer omeprazol en antidiabeticum metformine bleken verantwoordelijk voor een vitamine B12 tekort. Een bacteriële overgroei in de dunne darm als gevolg van o.a. de maagzuurremmer zorgde echter voor een vals normale uitslag, waardoor de arts deze link nog niet gemaakt had. Hier konden probiotica en B12-suppletie ondersteuning bieden. Ook bleek de vitamine D spiegel te laag, vermoedelijk als gevolg van statinegebruik. Bijkomend effect van een lage vitamine D status is het hogere risico op bijwerkingen van de statines. Na behandeling met voedingssupplementen bleken alle klachten met uitzondering van de duizeligheid verminderd. Maartje heeft de patiënt geadviseerd een medicatiereview te laten doen door de apotheker.

Veilig combineren van medicatie en suppletie

Drs Han Siem, apotheker is specialist in de interactie tussen suppletie en geneesmiddelen. In een razend tempo nam hij het publiek mee in alle mogelijkheden die er zijn om suppletie en geneesmiddelen verstandig te combineren. Met als doel het risico op bijwerkingen en negatieve interacties te verkleinen en de effectiviteit van medicatie te verhogen. Hij illustreerde dat met enkele interessante voorbeelden. Zo is er een studie die aantoont dat een lage vitamine B6-status in combinatie met diclofenac een hogere kans geeft op cardiotoxiciteit (hartschade). Vitamine B6-suppletie kan deze kans weer verlagen. Paracetamol, waarvan in 2015 ruim 36 miljoen verpakkingen verkocht werden, is schadelijk voor de lever, zo vertelde Siem. Hij illustreerde hoe eenvoudig leverschade voorkomen kan worden; adviseer patiënten die chronisch paracetamol gebruiken (meer dan 4 tabletten van 500 mg per dag) om 1-2 x daags 500 mg N-Acetyl-Cysteïne te gebruiken. Als afsluiting drukt hij het publiek op het hart: ‘wees niet bang om medicatie en voedingssupplementen te combineren, maar weest bedacht op wisselwerking en let op het klinische effect’. Hij gaf het publiek diverse informatiebronnen mee om hiermee in de praktijk verder te kunnen.

Het symposium werd afgesloten met het beantwoorden van vragen uit het publiek en het herhalen van alle take-home messages. Kortom, 15 september 2016 gaat de boeken in als een zeer interessante en inspirerende dag vol praktische tips voor de dagelijkse praktijk. Wij kijken nu alweer uit naar het volgende, 25e Folia Orthica symposium, dat op donderdag 21 september 2017 zal plaatsvinden.

Klik hier voor een foto-en filmimpressie van deze bijzondere dag.